Kardinaal Eijk was van 23 t/m 25 oktober in het bisdom Sosnowiec (100 kilometer van Krakau). Hij was daar op uitnodiging van bisschop Artur Ważny, voorzitter van de commissie voor de Nieuwe Evangelisatie van de Poolse Bisschoppenconferentie, om te spreken tijdens een congres dat was gewijd aan de theologie van het lichaam en het ontwikkelen van een positieve visie op het huwelijk en het gezinsleven. Kardinaal Eijk hield de openingslezing, getiteld: ‘Het huwelijk in het post-seculiere tijdperk: de schoonheid van de katholieke visie op huwelijk en gezin’.

Het congres werd bijgewoond door honderden priesters, religieuzen en gemeenschapsleiders uit heel Polen. Kardinaal Eijk was ook de hoofdcelebrant tijdens de Eucharistieviering op 23 oktober. Hij preekte bij die gelegenheid over de tekenen des tijds en noemde de huidige verwarring ten aanzien van het christelijk geloof en de christelijke moraal “voor ons een teken des tijds. De meeste mensen verstaan het christelijk geloof en de christelijke moraal niet meer. Dat is van hun kant geen hypocrisie. Hun onbegrip ten aanzien van het christelijk geloof is bepaald door de oogkleppen die zij dragen als gevolg van de huidige cultuur waarin zij leven. Daar komt bij dat het christelijk geloof hen niet is verkondigd. Hier heeft de Kerk ook steken laten vallen in de laatste 50-60 jaar,” aldus kardinaal Eijk.
“In deze verwarring ten aanzien van het christelijk geloof en de christelijke moraal moeten wij een teken des tijds herkennen, namelijk de noodzaak tot evangelisatie. … De bescheiden, maar onmiskenbare opleving van het christelijk geloof onder jongeren in het meest geseculariseerde deel van Europa, namelijk West-Europa, mag ons bemoedigen om de hand aan de ploeg te slaan en het Evangelie te verkondigen.”

Cijfers over huwelijk en echtscheiding
Kardinaal Eijk begon zijn lezing ‘Het huwelijk in het post-seculiere tijdperk’ met een verkenning van de beschikbare statistische gegevens over huwelijk, echtscheiding en samenwonen. In Nederland is het aantal echtscheidingen sinds 2014 gedaald (van 40 procent in 2014 naar 32,7 procent in 2024), maar “dit is op zichzelf geen reden tot juichen want ook het aantal huwelijken is in deze periode afgenomen,” aldus kardinaal Eijk. Als mogelijke verklaring noemde hij dat mensen later en bewuster trouwen. Tegelijkertijd wees hij erop dat ongehuwd samenwonenden volgens de besproken gegevens vaker uit elkaar gaan dan gehuwden.
Het aantal Nederlandse huwelijken ligt aanzienlijk lager dan tijdens de piek in 1970, zo blijkt uit de cijfers: samenwonen en het geregistreerde partnerschap zijn sterk toegenomen. Ook Amerikaanse gegevens laten volgens kardinaal Eijk zien dat het aandeel gehuwde volwassenen afneemt, terwijl ongehuwd samenwonen toeneemt. Veel stellen wonen bovendien al samen voordat zij trouwen. Kardinaal Eijk haalde een studies aan die een verband leggen tussen voorhuwelijks samenwonen en een grotere kans op echtscheiding, “maar dit verschil lijkt te verdwijnen wanneer stellen op latere leeftijd gaan samenwonen en vervolgens trouwen,” aldus kardinaal Eijk. Opmerkelijk noemde hij nog dat “hogeropgeleiden vaker gehuwd zijn dan lageropgeleiden.”

Maatschappelijke en culturele oorzaken
De veranderde huwelijksopvattingen zijn volgens kardinaal Eijk niet uitsluitend te verklaren door de secularisatie. Ook veranderingen in ouderschap, arbeid en gezinsleven spelen een rol. “Waar huwelijk, seksualiteit en voortplanting tot de jaren zestig als nauw verbonden werden beschouwd, heeft anticonceptie het mogelijk gemaakt seksualiteit los te koppelen van voortplanting. Hierdoor is seksuele gemeenschap voor velen eerder een bron van vermaak en ontspanning geworden dan iets dat onlosmakelijk verbonden is met het huwelijk en de voortplanting,” aldus kardinaal Eijk.
Een belangrijke sociaal-culturele factor is de veranderde rol van het moederschap. Door de lagere kindersterfte, de kleinere gezinnen en apparaten die huishoudelijke taken vergemakkelijken zijn de traditionele ouderrollen veranderd. Bovendien leven echtparen langer samen nadat hun kinderen volwassen zijn geworden. “Daarmee wordt het belangrijker de grond voor blijvende trouw te zoeken in het huwelijk zelf, in plaats van uitsluitend in de gezamenlijke opvoeding van de kinderen,” zo stelde kardinaal Eijk.

Het individualisme heeft een grote invloed gehad op het huwelijksleven, aldus kardinaal Eijk. Toegenomen welvaart heeft mensen onafhankelijker gemaakt. Hij noemde het door Charles Taylor omschreven ideaal van ‘expressief individualisme’: mensen willen hun eigen waarden, levensbeschouwing en identiteit bepalen. Autonomie wordt steeds minder aanvaard als iets dat door een hogere autoriteit wordt begrensd. Volgens de kardinaal is individualisme sterk verbonden met emotivisme, waarbij gevoelens bepalen wat als goed of kwaad wordt ervaren. Maar wanneer liefde uitsluitend als gevoel wordt opgevat, ontbreekt een stabiele basis voor blijvende verbondenheid – “gevoelens zijn zeer veranderlijk” benadrukte kardinaal Eijk.
Secularisatie maakt deel uit van deze ontwikkeling. Wie God niet als Schepper erkent, beschouwt de menselijke natuur en het huwelijk volgens hem minder als gegeven werkelijkheden. Daardoor raken seksualiteit, huwelijk en voortplanting verder van elkaar los, en wordt een kind minder vanzelfsprekend als gave van God gezien.

Huwelijk als een wederzijdse en totale zelfgave
Tegenover deze ontwikkelingen stelde kardinaal Eijk het huwelijk als een wederzijdse en totale zelfgave van man en vrouw. Hij verwees naar het scheppingsverhaal in Genesis, waarin man en vrouw gelijke waardigheid bezitten. Kardinaal Eijk: “God stelt het huwelijk in als de meest intieme verbintenis die er bestaat. Het is een verbintenis tussen twee menselijke personen van gelijke waardigheid, die niettemin in fysiek en seksueel opzicht van elkaar verschillen. Dit stelt hen in staat om tot voortplanting te komen. Hierin ligt het onmiskenbare verband tussen de drie elementen: het huwelijk, de seksuele verbintenis en de voortplanting.”
Kardinaal Eijk verbond deze zelfgave met de liefde tussen de Personen van de Drie-eenheid en met Christus’ verhouding tot de Kerk. Zoals Christus zichzelf geheel aan de Kerk geeft, zijn echtgenoten geroepen zich volledig aan elkaar te schenken. Omdat deze gave totaal is, omvat zij volgens Eijk het gehele leven en duurt zij tot de dood. Deze huwelijksopvatting is geworteld in Gods schepping en de morele natuurwet. Verder benadrukte hij dat huwelijksliefde niet samenvalt met verliefdheid: verliefdheid kan komen en gaan; “de wederzijdse toewijding blijft de dragende grond van het huwelijk.”

Volharden in de verkondiging
Kardinaal Eijk erkende in zijn lezing dat deze visie in een sterk geïndividualiseerde cultuur moeilijk te begrijpen en te aanvaarden is. Toch blijft de Kerk volgens hem geroepen de waarheid over Christus en het huwelijk te verkondigen. Hij verwees naar de zendingsopdracht in het Evangelie van Matteüs: de opdracht blijft bestaan, ook wanneer direct zichtbaar succes uitblijft. De geschiedenis van de Kerk laat volgens hem zien dat langdurige verkondiging pas veel later vrucht kan dragen.
Als hoopvol teken beschreef kardinaal Eijk een hernieuwde geloofsinteresse onder jongeren in Frankrijk, Nederland en Engeland. Zij zijn vaak bereid de kerkelijke leer, inclusief die over huwelijk en gezin, te omarmen en verlangen naar een gezin met kinderen. Hij concludeerde dan ook dat volharden in de verkondiging van het christelijk geloof – inclusief wat dit betekent voor het huwelijk en gezin – zinvol blijft, ook in landen waar secularisatie nog voortschrijdt: wat nu weinig oplevert, kan later alsnog vrucht dragen.